Çinli bilim insanları, Ay’dan getirilen numuneler üzerinde yürütülen detaylı analizler sonucunda daha önce bilinmeyen iki yeni mineral türünü tanımladı. Keşif, Sıçuan eyaletinin Çındgu kentinde düzenlenen 11. Çin Uzay Günü açılışında kamuoyuna duyuruldu. Chang’e 5 numunelerinden çıktı
Yeni mineraller, Çin’in 2020 yılında Ay’a gönderdiği Chang’e 5 keşif aracının topladığı 1,73 kilogramlık kaya ve toprak örnekleri üzerinde yapılan çalışmalar sırasında tespit edildi. Bu örnekler, Ay’ın Oceanus Procellarum bölgesinden alınmıştı ve Dünya’ya getirildikten sonra uzun süredir ileri analiz teknikleriyle inceleniyordu.
Araştırmalar sonucunda keşfedilen mineraller “magneziyoçangızit-(Y)” ve “çangızit-(Ce)” olarak adlandırıldı. Her iki mineral de nadir toprak elementi içeren fosfat mineralleri kategorisinde yer alıyor. Her iki mineral uluslararası onay alarak kayıtlara geçti. Ay’daki mineral sayısı 8’e yükseldi
Bu keşifler, Çinli bilim insanlarının Ay’dan elde edilen numunelerde tanımladığı ikinci ve üçüncü yeni mineral olarak kayıtlara geçti. Daha önce yine aynı görevden elde edilen örneklerde “çangızit-(Y)” adı verilen bir mineral keşfedilmişti.
Son bulgularla birlikte Ay’da bugüne kadar tanımlanan yeni mineral sayısı 8’e ulaştı. Bu alandaki ilk keşifler, geçmişte Ay’dan numune getiren ABD ve Rusya tarafından gerçekleştirilmişti.
Benzersiz yapılar
Keşfedilen minerallerin en dikkat çekici özelliklerinden biri, son derece küçük boyutlara sahip olmaları. Özellikle magneziyoçangızit-(Y), yalnızca 2 ila 30 mikrometre büyüklüğünde kristaller halinde bulunuyor. Bu boyut, insan saç telinin çapının yaklaşık otuzda biri ile üçte biri arasında değişiyor ve minerali çıplak gözle görmeyi imkansız hale getiriyor. Bilim insanları, bu minerali tespit edebilmek için on binlerce parçacığı tek tek analiz etmek zorunda kaldı. Yapılan yoğun karşılaştırmalar sonucunda yalnızca 20 mikrometre genişliğinde tek bir ideal kristal detaylı inceleme için uygun bulundu. Bu kristalin ayrıştırılması ise ileri düzey cihazlarla gerçekleştirilen ve “mikrocerrahiye” benzetilen son derece hassas işlemler gerektirdi.
Magneziyoçangızit-(Y), kristal yapısında magnezyumun baskın olduğu benzersiz bir örgüye sahip olmasıyla dikkat çekiyor. Bu özellik onu Dünya’daki benzer minerallerden ayırıyor.
Nadir toprak elementleri açısından zengin
İkinci mineral olan çangızit-(Ce) ise özellikle seryum (Ce) açısından zengin yapısıyla öne çıkıyor. Bu mineral, hem Chang’e-5 numunelerinde hem de 2024 yılında Çin’in Taklamakan Çölü’nde bulunan ve ülkenin ilk resmi Ay meteoriti olarak kayıtlara geçen Pakepake 005 üzerinde tespit edildi.
Bilim insanlarına göre çangızit-(Ce), diğer gezegen cisimlerinden elde edilen benzer minerallerle karşılaştırıldığında nadir toprak elementleri bakımından belirgin bir zenginleşme gösteriyor. Bu durum, mineralin adeta bir “gezegensel parmak izi” işlevi görmesini sağlıyor.
Ayrıca bu mineralin, daha önce keşfedilen çangızit-(Y) ile benzer bir kristal yapıya sahip olduğu ancak biri ağır nadir toprak elementi itriyum (Y), diğeri ise hafif nadir toprak elementi seryum (Ce) ağırlıklı olmasıyla ayrıştığı belirtiliyor.
Çangızit-(Ce) mineralinin bir diğer dikkat çekici özelliği ise belirgin ışıldama (lüminesans) etkisi göstermesi. Bu özellik, özellikle beyaz LED (WLED) teknolojileri için fosfor malzeme geliştirilmesinde potansiyel kullanım alanlarına işaret ediyor.
Bilim insanları, bu tür minerallerin yalnızca bilimsel keşif açısından değil, aynı zamanda Ay’daki nadir toprak kaynaklarının değerlendirilmesi ve gelecekteki yerinde kaynak kullanımı (ISRU) çalışmaları için de kritik veriler sunduğunu ifade ediyor.
